Nastaje nekompletnim izgaranjem, posebno krutih, tekućih i plinskih goriva. Stvara se sagorijevanjem tvari koje sadrže ugljik, a bez dovoljnog pristupa kisika, odnosno zraka.

Kod izgaranja celuloze stvaraju se velike količine ugljičnog monoksida - 46%, a u eksplozivnim plinovima od 3 do 10%, pa čak i do 60%. U ispušnim plinovima motora nalazi se 7% ugljičnog monoksida.

Ugljični monoksid je plin bez boje, okusa i mirisa, tako da se njegova prisutnost u prostoriji ne može registrirati. Ugljični monoksid je (CO je kemijski simbol za ugljični monoksid i označava molekulu koja se sastoji od ugljika i kisika) plin bez boje i mirisa, ne iritira kožu.

Osim navedenih karakteristika, odlikuje se jakom prodornošću pa su stoga trovanja ugljičnim monoksidom moguća i u prostorijama koje su udaljene od izvora plina.

To su važne karakteristike obzirom da ga se ne može vidjeti, osjetiti njuhom, niti prepoznati na bilo koji drugi način osim posebnim detektorima s alarmnim sustavom.

 Moguće trovanje i u domaćinstvu      

Opasnosti od trovanja ugljičnim monoksidom postoje manje - više svugdje: u plinarama, talionicama, visokim pećima, ciglanama, ljevaonicama metala, u građevinarstvu, kada se za sušenje prostorija koriste otvorene metalne košare u kojima izgara ugljen.

Treba napomenuti da se ugljični monoksid stvara i kod eksplozija u rudnicima, a često predstavlja i uzrok smrti kod unesrećenih rudara.

Opasnosti vrebaju i u domaćinstvu: kod upotrebe loših peći centralnog i sobnog grijanja i u kupaonicama, kod upotrebe rasvjetnog plina, kao i plina iz plinskih boca.U domaćinstvu, trovanja ugljičnim monoksidom mogu nastati i kod neispravnih dimnjaka, a u zimskim mjesecima i upotrebom kamina i peći.

Česta su takva trovanja prilikom kuhanja, kada npr. plin dugo gori u maloj prostoriji, tako da se potroši kisik i slijedom toga nastaje nepotpuno sagorijevanje, odnosno umjesto CO2 - ugljičnog dioksida, nastaje CO - ugljični monoksid.

Takva trovanja nastaju i kada plinski plamen bude pokriven velikim loncem (postoji nerazmjer između plamenika i dna lonca. Zbog tog nerazmjera zrak ne može dospjeti ispod dna lonca do plamenika i tako nastaje nepotpuno sagorijevanje plina, sa stvaranjem ovećih količina ugljičnog monoksida.

Opasnost od trovanja ugljičnim monoksidom nastaje i kada se male prostorije griju propan-plinom te zbog potroška kisika u maloj prostoriji dolazi također do nepotpunog sagorijevanja propana, sa stvaranjem velikih količina ugljičnog monoksida. Potrebno je, stoga, takve prostorije vrlo često ventilirati, odnosno ozračiti otvaranjem prozora.

Zašto je ugljični monoksid opasan? 

Ugljični monoksid veže se za krvnu boju - hemoglobin, a prema njemu ima 150 do 300 puta veći afinitet nego kisik. Stoga, ako u prostoriji postoji kisik i ugljični monoksid, za krvnu boju se 150 do 300 puta brže veže ugljični monoksid i u krvi nastaje novi spoj koji se zove karboksihemoglobin. Novonastali spoj izričito je crvene boje.

Treba, međutim, napomenuti da se ugljični monoksid veže i za mioglobin koji predstavlja rezervoar kisika mišićnih stanica i ima sličnu kemijsku strukturu kao hemoglobin. To je važna činjenica jer kod otrovanih ugljičnim monoksidom iz tih razloga nastaje i mišićna slabost, tako da unesrećenici nemaju snage hodati do izlaznih vrata prostorija, niti otvoriti prozor kada postanu svjesni da se s njima nešto događa.

 Kako nastaje trovanje ugljičnim monoksidom     

Za zdrave odrasle osobe, CO postaje toksičan kada mu se koncentracija u zraku povisi iznad 50 ppm (part per million), te uz stalnu osmosatnu izloženost.

Ako razina CO postane viša od navedene, osoba će imati simptome izloženosti ugljikovom monoksidu.

• 1. o koncentraciji ugljičnog monoksida u zraku: koncentracija od 0,02 do 0,05% toksična je granična doza; koncentracija od 0,1% CO u zraku uzrokuje smrt nakon višesatnog disanja; koncentracija od 0,2% u zraku izaziva smrt nakon disanja od oko sat vremena; koncentracija od 0,6% u zraku izaziva smrt nakon disanja od oko 15 minuta;
• 2. o trajanju izloženosti tijela u zagađenoj atmosferi;
• 3. o frekvenciji, odnosno ritmu disanja;
• 4. o individualnim osobinama organizma, kao što su opće zdravstveno stanje, životna dob, spol i anemija.

• Blaga izloženost tijekom nekoliko sati (razina između 70 i 100 ppm) izaziva simptome slične gripi, poput glavobolje, rinoreje i otečenih očnih spojnica.
• Umjerena izloženost (razina između 150 i 300 ppm) rezultira općom slabošću, mučninom i povraćanjem.
• Ekstremna izloženost razinama preko 400 ppm ima za posljedicu gubitak svijesti, oštećenje središnjeg živčanog sustava i konačno smrt.

Koliko ljudi strada od ugljičnog monoksida svake godine u Hrvatskoj?

Prema podacima Državnog zavoda za statistiku (www.dzs.hr) i Hrvatskog zavoda za javno zdravstvo (www.hzjz.hr), u Hrvatskoj je 2003. godine 38 ljudi umrlo od trovanja ugljičnim monoksidom, od čega su 3 bila samoubojstva.

Tablica 1. Broj umrlih od trovanja ugljičnim monoksidom (prema podacima Državnog zavoda za statistiku www.dzs.hr i Hrvatskog zavoda za javno zdravstvo www.hzjz.hr) 

Koji su simptomi otrovanja CO-om? 

Navedeno je već da je ugljični monoksid podmukao plin jer je bezbojan i bez mirisa, tako da se njegova prisutnost može registrirati jedino u sastavu drugih plinova koji imaju miris, a koji sadrže i ugljični monoksid. Nažalost unesrećenici registriraju prisutnost ugljičnog monoksida tek kada se jave prvi simptomi trovanja, a to je jaka glavobolja, obostrano sljepoočno, opća slabost, a kasnije i nesvjestica.      

 Mnogi ljudi s CO otrovanjem zamijene svoje simptome sa simptomima gripe ili budu pogrešno dijagnosticirani kod svojih liječnika, što može rezultirati tragičnim i nepotrebnim smrtima.

Ljudi koji su izloženi ugljičnom monoksidu prilikom spavanja ili su konzumirali alkohol, mogu umrijeti od otrovanja ugljičnim monoksidom i prije pojave simptoma.  

Izvor: Plivazdravlje.hr i Narodni zdravstveni list